Waar besoedelde riviere weer nuwe lewe laat ontkiem

Die amptelike toerismewebwerf van Franschhoek beskryf dié dorp in die Kaapse Wynlande as die “Vallei van Drome”.

Franschhoek, ongeveer 75 kilometer oos van Kaapstad, lê knus tussen majestueuse berge en welige wingerde. Die dorp geniet internasionale aansien vir sy bekroonde wyne, historiese Kaaps-Hollandse argitektuur en fynproewerskoskultuur. Eikeboomlanings, boetiekgastehuise en kunsgalerye lok besoekers van regoor die wêreld.

Daar skuil egter ’n ander Franschhoek agter die poskaartpragtige landskappe – een wat gevorm word deur ongelykheid, omgewingseise en die daaglikse werklikhede van informele nedersettings wat langs luukse landgoedere en toeristebesienswaardighede bestaan.

Dit is hier, tussen die wingerde, waar die Universiteit van Kaapstad (UK) se Waterknooppunt stilweg besig is om afvalwater, afvalmateriaal en verwaarloosde ruimtes te omskep in ‘n toekoms vol hoop: ’n buitemuurse laboratorium vir volhoubaarheid, innovasie en maatskaplike verandering.

Vandag werk navorsers, studente en gemeenskapslede skouer aan skouer om die verhouding tussen water, kos, energie en menswaardigheid te herbedink. En dit by ’n voormalige afvalwaterbehandelingsaanleg wat oorspronklik geplunder, gevandaliseer en verlate was.

UK Nuus het op ’n herfsdag met ’n byt in die lug met emeritus-professor Kevin Winter, direkteur van die Waterknooppunt, gesels. Hy het met ons gesels te midde van ’n besige program en terwyl hy voorberei het om ’n groot groep akademici van regoor die vasteland op ’n toer deur die aanleg te neem.

Vir professor Winter, wat verbonde is aan die UK se Toekomswaterinstituut (Future Water Institute), bied die terrein nie net ‘n kans om die omgewing te herstel nie, maar ook ’n nuwe manier om kennis te skep – ’n ware geleentheid om die Vallei van Drome se drome waar te maak.

“Dit is ’n navorsingsterrein wat begin het met die doel om die besoedelde water van ’n informele nedersetting te suiwer,” het hy verduidelik.

“As ons die planeet wil red, moet ons leer hoe om water te suiwer sonder om nóg chemikalieë by te voeg – en dan terselfdertyd daardie water nog produktief te gebruik ook.”

Die aanleg, wat tussen 2013 en 2016 gestroop en gevandaliseer is, het navorsers gedwing om konvensionele benaderings tot waterbehandeling te heroorweeg. In plaas daarvan om op ’n duur infrastruktuur en chemikalieë staat te maak, het die span begin dink oor hoe die natuur self deel van die oplossing kan word.

“Ons het begin met natuurgebaseerde prosesse en natuurgebaseerde materiale,” het Winter gesê. “Ons het by die natuur geleer – om te kyk hoe die natuur water suiwer sonder om chemikalieë by te voeg.”

Die terrein funksioneer vandag byna geheel-en-al op sonkrag. Afvalwater beweeg deur ’n netwerk van aangelegde vleilande, biofilters, klipbeddings, sandfiltrasiestelsels en biochar (’n koolstofryke materiaal wat gebruik word om grond te verbeter) voordat dit hergebruik word om groentetuine met spinasie, beet, uie en patats te besproei.

Maar die Waterknooppunt se visie strek veel verder as bloot suiwer water.

“As ons die planeet wil red,” sê Winter, “moet ons leer hoe om water te suiwer sonder om nóg chemikalieë by te voeg – en daardie water produktief te maak en gebruik.”

Die navorsing het toenemend dringend geword namate die besoedelingsvlakke in die rivierstelsel vermeerder het.

“Ek werk hoofsaaklik met natuurgebaseerde behandelingstelsels wat besoedelende stowwe uit swaarbesoedelde oppervlakwater verwyder,” verduidelik Emily Nicklin, 'n doktorale navorser in die UK se Departement Omgewings- en Geografiese Wetenskappe.

Die Waterspilpunt is stroomaf van die Langrug-informele nedersetting geleë, waar ontoereikende sanitasie, swak dreinering en onwettige storting bydra tot ernstige rivierbesoedeling.

“Hierdie rivier word as uiters besoedel beskou, hoofsaaklik as gevolg van afloopwater uit die informele nedersetting stroomop,” verduidelik sy. “Gryswater, rioolwater en rommel beland in die rivier, en ons probeer dié water behandel sodat dit veilig hergebruik kan word – veral vir besproeiing.”

“Daar is perke aan wat hierdie stelsels kan hanteer. Namate die besoedeling toeneem, moes ons sekere aspekte van die stelsel voortdurend aanpas en herontwerp.”

In teenstelling met konvensionele rioolwaterbehandelingsaanlegte, maak die stelsels by die Waterspilpunt staat op passiewe, lae-energie ekologiese prosesse.

“Hierdie stelsels vereis nie chemiese energie nie en is oor die algemeen goedkoper om te bedryf,” sê Nicklin. “Hulle sal waarskynlik nie groot rioolwaterbehandelingswerke vervang nie, maar kan dit op ’n gedesentraliseerde wyse aanvul.”

Namate informele nedersettings uitbrei en basiese dienslewering sukkel om tred te hou, neem die druk op die omgewing egter voortdurend toe.

“Daar was beslis agteruitgang,” sê sy. “Ons sien toenemende vlakke van E. coli in die rivier, wat daarop dui dat meer rioolwater die watersisteem binnedring.”

Hierdie besoedelingsagteruitgang het ook die navorsingspan aangevuur om hul ingrypings voortdurend aan te pas.

“Daar is perke aan hoeveel besoedeling hierdie stelsels kan hanteer,” verduidelik sy. “Namate die besoedeling toeneem, moes ons die stelsel voortdurend aanpas en dele daarvan herontwerp.”

Maar die Waterspilpunt gaan oor veel meer as wetenskaplike eksperimente. Dit sluit al die mense, bestaansmiddele en die herstel van die waardigheid van die gemeenskappe in wat reeds dekades lank saam met omgewingsverwaarlosing leef.

Vir Sbongukuhle Siyengo, ’n gemeenskapsaktivis van die Skoongesondheidsomgewing NRO (Clean Health Environment NRO), was die besoedelde rivier eenvoudig onmoontlik om te ignoreer. “Ek het gesien hoe mense afval in die rivier stort. Dit het rotte gelok en ongesonde lewensomstandighede geskep. Selfs wanneer die rivier skoongemaak is, het die besoedeling feitlik dadelik weer posgevat.”

Uit kommer oor kinders wat naby die besoedelde water speel, het Siyengo self begin om gedeeltes van die rivier skoon te maak. Met verloop van tyd het ander gemeenskapslede vrywillig by haar aangesluit, en ’n klein parkie het die lig begin sien op die voorafverwaarloosde grond.  

“Baie mense ly aan siektes soos tuberkulose (TB) weens die omgewing waarin hulle woon,” sê sy. “Kinders loop dikwels kaalvoet en word blootgestel aan aansteeklike siektes. Dit is hoekom ek die kinders by die projek betrek het. Sodat mense wat hul afval daar stort, deur die voorbeeld wat die kinders stel, kan sien dat hierdie area verdien om skoon en veilig te wees.”

Volgens Siyengo, het die ondersteuning van die Waterspilpunt nuwe geleenthede vir vrywilligers geskep, terwyl dit terselfdertyd die gemeenskap se omgewingsbewustheid opgeskerp het.

“Mense hou al hoe meer daarvan om nie meer afval hier te stort nie omdat die gemeenskap nou die skuldiges uitwys,” vertel sy. “Hulle beskerm ook die park, omdat hulle self sien hoe dit die omgewing vir hulle en hul kinders verander.”

Die Waterspilpunt het intussen ook ontluik as ’n opleidingsentrum waar jongmense praktiese vaardighede in landbou en volhoubaarheid aanleer.

Een van hulle is Sanele Luwata, wat vroeër vanjaar by die projek aangesluit het.

“Toe ons begin het, was hier net oop grond sonder enige groentebeddings,” vertel sy. “Ons het kompos, sand en biochar ingewerk om die grond voor te berei vir aanplanting.”

Deur saam met navorsers en gemeenskapslede te werk, het Luwata waardevolle vaardighede in besproeiing, gewasverbouing en volhoubare landbou ontwikkel. “Ek het nuwe vaardighede aangeleer. Wanneer ek eendag teruggaan huis toe, sal ek groente vir myself en my familie kan verbou.”

Die groentetuine vorm deel van ’n groter visie om ’n plaaslike sirkulêre ekonomie te vestig waarin behandelde water kosproduksie ondersteun, voedselafval in kompos of biogas omskep word, en plaaslik verboude produkte markte en sopkombuise voorsien.

Die span hoop om uiteindelik elke Saterdag tydens markdae vars groente en smoothies te verkoop, terwyl kos terselfdertyd aan kwesbare huishoudings geskenk word.

“Ons leef in ’n land waar baie mense honger is en waar water skaars is,” sê Winter. “Kos gaan een van die belangrikste uitgawes in elke huishouding word.”

Benewens waterbehandeling en voedselverbouing speel die Waterspilpunt ook ’n belangrike rol in navorsing oor klimaatsverandering. Een van die projekte is die Cool Shack-projek, waarin navorsers ondersoek instel na maniere om informele wonings meer leefbaar te maak gedurende uiterste hittegolwe. Navorsing het bewys dat temperature in sommige sinkhuise gedurende die hoogsomer maklik 50 °C kan oorskry.

“Hoe maak jy ’n sinkhuis koeler?” vra Winter. “Hoe maak jy dit leefbaar terwyl die klimaat verander?”

“Ek dink daar is soms ’n gaping tussen akademiese navorsing en die realiteit. Om hier in die veld te werk, dwing jou om daardie werklikheid regstreeks in die oë te kyk.”

Volgens Nicklin is een van die belangrikste lesse wat sy by die Waterspilpunt geleer het, dat navorsing direk moet aansluiting vind by daaglikse lewenswerklikhede omdat navorsing nie in ’n vakuum behoort plaas te vind nie. Dit moet direk aansluit by die werklikhede waarmee mense elke dag saamleef.

“Jy kan nie altyd netjies beplande en streng beheerde eksperimente hier uitvoer nie,” sê sy. “Daar is tegniese probleme, diefstal, vandalisme en voortdurend-veranderende weerstoestande – jy moet gedurig aanpas.”

Maar hierdie uitdagings het haar werk soveel meer betekenisvol gemaak.

“Dit het my geleer om oplossings te vind vir probleme en om te fokus op die samelewing se werklike behoeftes,” sê sy nadenkend. “Ek dink daar bestaan soms ’n gaping tussen akademiese navorsing en die werklikheid. Om hier te werk, dwing ‘n mens om hierdie werklikheid vierkantig in die oë te kyk.”

Die kern van die Waterspilpunt se werk berus op die besef dat volhoubaarheid nooit losgemaak kan word van ongelykheid, openbare gesondheid en die bemagtiging van gemeenskappe nie.

Winter beskryf dit as “’n verhaal van twee riviere” wat beskryf hoe waterstelsels die maatskaplike verdeeldheid in die Suid-Afrikaanse samelewing weerspieël.

Tog wys hierdie projek, te midde van besoedelde riviere en toenemende klimaatsdruk, wat moontlik is wanneer universiteite, gemeenskappe en navorsers saam werk.

“Ons moet Afrika-gerigte oplossings vir Afrika se uitdagings ontwikkel,” sê Winter. “En dit sal nooit net uit ‘n eenogige dissipline voortvloei nie.”